"Abartıyorsun."
"Öyle bir şey hiç olmadı."
"Çok hassassın."

Bu cümleleri sık duyuyor ve zamanla kendi hafızanızdan, algınızdan ya da duygularınızdan şüphe etmeye başlıyorsanız, burada basit bir iletişim sorunu değil; gaslighting olabilir.

Gaslighting Nedir?

Gaslighting, bir kişinin başka bir kişiyi sistematik biçimde kendi gerçeklik algısından şüphe etmeye zorlamasıdır.

Kavram adını 1944 yapımı Gaslight filminden alır. Filmde bir adam, eşini bilinçli şekilde manipüle ederek onun akıl sağlığını sorgulamasına neden olur. Bu manipülasyonun amacı kontrol sağlamaktır.

Felsefeci Kate Abramson'a (2014) göre gaslighting yalnızca yalan söylemek değildir. Asıl mesele, kişinin kendi algısına olan güvenini sarsmaktır. Yani hedef, hafıza değil; öz güvendir.

Sosyolog Paige Sweet (2019) ise gaslighting'i bireysel bir "kötü niyet" meselesi olmaktan çıkarıp, güç ilişkileri bağlamında ele alır. Ona göre gaslighting çoğu zaman eşitsiz güç dinamikleri içinde ortaya çıkar.

Gaslighting Nasıl İşler?

Gaslighting genellikle küçük başlar.

• "Ben öyle demedim."

• "Yanlış hatırlıyorsun."

• "Her şeyi büyütüyorsun."

İlk başta önemsiz gibi görünen bu cümleler, tekrarlandıkça kişinin zihninde bir çatlak oluşturur.

Abramson (2014), bu süreci kişinin "epistemik güveninin" (kendi bilgisine güveninin) aşındırılması olarak açıklar.

Zamanla kişi:

• Sürekli özür dilemeye başlar

• Karar verirken zorlanır

• Tartışmalardan sonra kendini suçlu hisseder

• "Ben mi yanlışım?" düşüncesine saplanır

Bu noktada artık sorun tek bir olay değildir; algının sistematik olarak zayıflatılmasıdır.

Günümüz İlişkilerinde Gaslighting

Modern ilişkilerde gaslighting daha görünmez ve bazen daha sofistike hale gelmiş durumda.

1. Romantik İlişkilerde

Klein, Li ve Wood'un (2023) romantik ilişkiler üzerine yaptığı nitel araştırmada, katılımcılar gaslighting deneyimini şöyle tarif ediyor:

• Partnerin olayları sürekli inkâr etmesi

• Tartışmayı tersine çevirip mağduru suçlu konuma getirmesi

• Duyguları "aşırı tepki" olarak etiketlemesi

Araştırmaya katılan birçok kişi, süreç ilerledikçe kendini "gerçeklikten kopmuş gibi" hissettiğini ifade ediyor.

Bu durum özellikle yoğun duygusal bağ olan ilişkilerde daha karmaşık hale geliyor. Çünkü manipüle edilen kişi, sevdiği insanın bilinçli zarar verdiğini kabul etmekte zorlanabiliyor.

2. Dijital Çağ ve Mesajlaşma

Günümüzde tartışmaların büyük kısmı yazılı iletişim üzerinden yaşanıyor.

• Mesajların silinmesi

• "Ben öyle yazmadım" denmesi

• Konuşma içeriğinin çarpıtılması

Bu durum, kişinin hafızasına olan güvenini daha da sarsabiliyor. Çünkü artık manipülasyon yalnızca sözlü değil; dijital izler üzerinden de yürütülebiliyor.

3. Güç ve Cinsiyet Dinamikleri

Sweet'in (2019) çalışması, gaslighting'in özellikle kadınların deneyimlerinde yapısal bir boyutu olduğunu gösteriyor. Kadınların "fazla duygusal", "abartılı" ya da "histerik" olarak etiketlenmesi, onların deneyimlerinin sistematik biçimde geçersizleştirilmesine yol açabiliyor.

Bu noktada gaslighting yalnızca bireysel bir davranış değil, kültürel bir mesele haline geliyor.

Ruíz (2020) buna "kültürel gaslighting" adını veriyor. Toplumsal düzeyde bazı grupların deneyimlerinin sürekli küçümsenmesi veya inkâr edilmesi, bireysel düzeyde yaşanan manipülasyonun daha geniş bir versiyonu olabilir.

4. Şiddet ve Kontrol Bağlamı

Dickson, Ireland ve Birch (2023), gaslighting'in kişilerarası şiddet bağlamında nasıl bir kontrol mekanizmasına dönüştüğünü inceliyor. Özellikle psikolojik şiddet içinde, mağdurun kendi akıl sağlığını sorgulaması, manipülatörün güç kazanmasına neden oluyor.

Gaslighting çoğu zaman fiziksel şiddetten önce ya da onunla birlikte ilerleyen bir psikolojik kontrol stratejisi olabilir.

Gaslighting ile Sıradan İletişim Sorunu Arasındaki Fark

Her tartışma gaslighting değildir.

Bazen insanlar gerçekten yanlış hatırlayabilir. Bazen iletişim kazaları olur.

Gaslighting'i ayıran şey:

• Tekrarlayıcı olması

• Sistematik olması

• Güç dengesini bozması

• Kişinin öz güvenini aşındırması

Eğer bir ilişkide sürekli olarak yalnızca bir taraf kendini sorguluyorsa, burada eşit bir iletişimden söz etmek zorlaşır.

Gaslighting'in Psikolojik Etkileri

Erken dönem klinik çalışmalar (Calef & Weinshel, 1981; Dorpat, 1994), gaslighting'in yoğun suçluluk, kafa karışıklığı ve benlik zedelenmesine yol açabileceğini göstermiştir.

Daha güncel çalışmalar ise bunun:

• Depresyon

• Anksiyete

• Özsaygı kaybı

• Kimlik karmaşası

ile ilişkili olabileceğini ortaya koyuyor (Sweet, 2019; Klein et al., 2023).

En tehlikeli etkilerden biri şudur:
Kişi artık yalnızca partnerinden değil, kendinden de şüphe etmeye başlar.

Kendinize Şunu Sorabilirsiniz

• Sürekli özür diliyor musunuz?

• Tartışmalardan sonra olayları kanıtlamak zorunda mı kalıyorsunuz?

• Partneriniz sık sık "çok hassassın" diyor mu?

• Karar verirken eskisine göre daha güvensiz misiniz?

Eğer bunlar tanıdık geliyorsa, durup düşünmek gerekir.

Son Söz

Gaslighting, bağırıp çağırmak değildir.
Çoğu zaman sessiz, yavaş ve görünmez ilerler.

Ama etkisi derindir.

Sağlıklı bir ilişkide taraflar birbirinin gerçekliğini küçültmez.
Bir ilişki sizi sürekli kendinizden şüphe ettiriyorsa, belki de sorun sizin algınız değil; size yansıtılan çarpık aynadır.

Peki belki de asıl soru şu:
Bu neden benim başıma geldi?

Bu soru kendini suçlamak için değil, kendini anlamak için sorulmalı.

Belki çocukluğunuzda duygularınız sık sık küçümsendi.
Belki "fazla hassas" olduğunuz söylendi.
Belki sevilmek için uyumlu olmanız gerektiğini öğrendiniz.
Belki sınırlar koymak size "bencillik" gibi öğretildi.

Gaslighting çoğu zaman empatik, ilişkiye yatırım yapan ve karşı tarafı anlamaya çalışan insanları hedef alır. Çünkü bu insanlar ilişkiyi korumak için kendilerini sorgulamaya daha yatkındır.

Eğer bir ilişki sizi sürekli kendinizden şüphe ettirdiyse, bu sizin zayıf olduğunuz anlamına gelmez.
Bu, belki de çok uzun süre fazla anlayışlı olduğunuz anlamına gelir.

Ve evet…
Bazen bu soruların cevabı bir blog yazısında değil, bir terapötik süreçte açılır.

Çünkü mesele yalnızca "Bana ne yapıldı?" değil;
"Ben neden buna bu kadar uzun süre katlandım?" sorusudur.

Kendinizi suçlamak için değil, kendinizi özgürleştirmek için.

Kaynakça

Abramson, K. (2014). Turning up the lights on gaslighting. Philosophical Perspectives, 28(1), 1–30. https://doi.org/10.1111/phpe.12046

Calef, V., & Weinshel, E. M. (1981). Some clinical consequences of introjection: Gaslighting. Psychoanalytic Quarterly, 50(1), 44–66.

Dickson, P., Ireland, J. L., & Birch, P. (2023). Gaslighting and its application to interpersonal violence. Journal of Criminological Research, Policy and Practice, 9(1), 31–45. https://doi.org/10.1108/JCRPP-07-2022-0029

Dorpat, T. L. (1994). On the double whammy and gaslighting. Psychoanalysis & Psychotherapy, 11(1), 91–96.

Klein, W., Li, S., & Wood, S. (2023). A qualitative analysis of gaslighting in romantic relationships. Personal Relationships. https://doi.org/10.1111/pere.12510

Ruíz, E. (2020). Cultural gaslighting. Hypatia, 35(4), 687–713. https://doi.org/10.1017/hyp.2020.24

Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843

Stern, R. (2007). The gaslight effect: How to spot and survive the hidden manipulation others use to control your life. Broadway Books.