Doyduğumuz Halde Neden Yemeye Devam Ediyoruz?

Tıkınırcasına Yeme (Binge Eating) ve Beynin Ödül Sistemi

Hiç "Doydum ama hâlâ yemek istiyorum" dediğiniz oldu mu?
Mideniz doluyken bile atıştırmaya devam ettiğiniz?

Bu durum çoğu zaman tıkınırcasına yeme davranışıyla ilişkilidir ve düşündüğümüz gibi basit bir irade sorunu değildir. Bilimsel araştırmalar, doyduğumuz halde yemeye devam etmemizin arkasında beynin ödül sistemi, dopamin mekanizmaları, stres yanıtı ve dürtü kontrol ağlarının olduğunu gösteriyor.

Yani mesele yalnızca açlık değil;
beynin "haz" sistemidir.

Açlık mı, Duygusal Açlık mı?

Yeme davranışı iki farklı sistem tarafından düzenlenir:

🥗 1. Gerçek (Homeostatik) Açlık

Hipotalamus tarafından yönetilir.
Vücut enerjiye ihtiyaç duyduğunda devreye girer ve doyunca kapanır.

🍫 2. Hedonik Açlık (Duygusal Açlık)

Ödül sistemi tarafından yönetilir.
Lezzet, haz ve dopamin ile ilişkilidir.

Tıkınırcasına yeme davranışında ikinci sistem baskındır (Giel et al., 2022).

Bu nedenle kişi fiziksel olarak tok olsa bile yemeye devam edebilir.

Dopamin ve Sürekli Yeme İsteği

Dopamin, beynin ödül kimyasalıdır.

Şekerli ve yağlı yiyecekler nucleus accumbens gibi ödül merkezlerinde dopamin salınımını artırır. Bu da beyinde şu mesajı oluşturur:

"Bu iyi hissettiriyor. Devam et."

Nörogörüntüleme çalışmaları, binge eating (tıkınırcasına yeme bozukluğu) olan bireylerde ödül merkezlerinin daha aktif, kontrol merkezlerinin ise daha zayıf çalıştığını göstermektedir (Donnelly et al., 2018).

Bu durumda:

• "Devam et" sinyali güçlenir

• "Dur" sinyali zayıflar

Sonuç: Doymuş olsanız bile yemek devam eder.

Stres Neden Daha Fazla Yememize Neden Olur?

Stres sırasında salgılanan kortizol hormonu:

• Şekerli ve yağlı yiyeceklere yönelimi artırır

• Dürtü kontrolünü zayıflatır

• Ödül sistemini daha hassas hale getirir

Bu yüzden birçok insan duygusal açlık yaşar.

Hilbert (2019), tıkınırcasına yeme davranışının en belirgin özelliklerinden birinin kontrol kaybı hissi olduğunu belirtir. Bu davranış çoğu zaman fiziksel açlıktan değil, duygu düzenleme ihtiyacından kaynaklanır.

Ultra-İşlenmiş Gıdalar ve Bağımlılık Benzeri Döngü

Modern beslenme ortamında bulunan ultra-işlenmiş gıdalar (şeker + yağ + tuz kombinasyonu), ödül sistemini aşırı uyarabilir.

Ifland ve Brewerton (2025), bu tür yiyeceklerin bağımlılık benzeri bir dopamin döngüsü oluşturabileceğini ileri sürmektedir.

Döngü şu şekilde ilerler:

Haz → Dopamin → Tekrar yeme → Daha fazla dopamin → Kontrol kaybı

Bu süreçte mide doluluğu ikinci planda kalır.

Genetik ve Beyin Yapısı Etkili mi?

Araştırmalar yeme bozukluklarının genetik ve nörobiyolojik temelleri olduğunu göstermektedir (Bulik et al., 2022).

Bazı bireylerde:

• Ödül sistemi daha hassas olabilir

• Dürtü kontrolü daha kırılgan olabilir

• Metabolik sistem farklı çalışabilir

Bu da herkesin aynı ortamda aynı şekilde yememesini açıklar.

Tıkınırcasına Yeme Döngüsü Kırılabilir mi?

Evet.

Bilimsel çalışmalar özellikle şu yaklaşımların etkili olduğunu göstermektedir:

• Duygu düzenleme becerileri

• Farkındalık temelli yaklaşımlar

• Stres yönetimi

Beyin plastiktir. Yeni öğrenmelerle yeniden dengelenebilir.

Özet: Doyduğumuz Halde Neden Yemeye Devam Ederiz?

Çünkü:

• Ödül sistemi açlık sisteminden bağımsız çalışabilir

• Dopamin haz beklentisini sürdürür

• Stres yeme davranışını artırır

• Ultra-işlenmiş gıdalar sistemi aşırı uyarır

• Dürtü kontrol mekanizması zayıflayabilir

• Genetik yatkınlık rol oynayabilir

Bu nedenle "doyduğum halde yemek yiyorum" ifadesi çoğu zaman irade zayıflığından değil, nörobiyolojik süreçlerden kaynaklanır.

Sık Sorulan Sorular

Doyduğum halde neden yemek istiyorum?

Çünkü ödül sistemi, açlık sisteminden bağımsız olarak çalışabilir. Özellikle stres ve dopamin etkisi bu isteği artırabilir.

Tıkınırcasına yeme bozukluğu nedir?

Kısa sürede aşırı miktarda yemek yeme ve kontrol kaybı hissiyle karakterize bir yeme bozukluğudur.

Duygusal açlık nasıl anlaşılır?

Aniden başlar, belirli yiyecekleri ister ve çoğu zaman suçluluk hissiyle sonuçlanır.

📚 Kaynakça

Giel, K. E., Bulik, C. M., Fernandez-Aranda, F., et al. (2022). Binge eating disorder. Nature Reviews Disease Primers. https://www.nature.com/articles/s41572-022-00344-y

Bulik, C. M., Coleman, J. R. I., Hardaway, J. A., et al. (2022). Genetics and neurobiology of eating disorders. Nature Neuroscience. https://www.nature.com/articles/s41593-022-01071-z

Donnelly, B., Touyz, S., Hay, P., et al. (2018). Neuroimaging in bulimia nervosa and binge eating disorder. Journal of Eating Disorders. https://link.springer.com/article/10.1186/S40337-018-0187-1

Hilbert, A. (2019). Binge-eating disorder. Psychiatric Clinics.

Ifland, J., & Brewerton, T. D. (2025). Binge-type eating disorders and ultra-processed food addiction. Frontiers in Psychiatry. https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2025.1584891/full

McElroy, S. L., Guerdjikova, A. I., Mori, N., et al. (2015). Overview of the treatment of binge eating disorder. CNS Spectrums.